10.2 Kemunculan Pemerintahan Tempatan

Asas pemerintahan

• Sarawak dan Sabah mempunyai pemerintahan tempatan yang tersusun dan tersendiri.
• Bentuk pemerintahan bergantung pada geografi:
  • pedalaman — kepimpinan kesukuan;
  • lembah sungai dan muara sungai — kerajaan, wakil raja atau ketua bebas.

Sarawak

1. Kepimpinan kesukuan

• Wujud di kawasan pedalaman.
• Setiap kaum mempunyai ketua sendiri yang bebas daripada kawalan kuasa luar.
• Gelaran pemimpin:
  • Iban — Tuai Rumah;
  • Kayan — Kelunan Maren atau Hipun Uma;
  • Kenyah — Peran Lepo;
  • Kelabit — Laih Rayeh.

2. Kepimpinan lembah sungai

Kerajaan

• Pengaruh kerajaan Alam Melayu meresap dalam kalangan kaum Melayu di pesisir pantai dan lembah sungai.
• Kerajaan lembah sungai ialah Sawaku, Samadong, Kalka, Saribas dan Melano.
• Kerajaan tersebut muncul sejak abad ketujuh, berinteraksi dengan kerajaan luar dan berakhir sekitar abad ke-14.

Wakil raja

• Sistem wakil raja bermula melalui pengaruh Majapahit.
• Kerajaan Sambas meneruskannya dengan melantik pemimpin tempatan sebagai wakil.
• Kesultanan Melayu Brunei melantik:
  • wakil yang dihantar terus dari Brunei; atau
  • pemimpin tempatan.
• Kuasa wakil raja meliputi kawasan sekitar dan sepanjang sungai yang diwakilinya.
• Wakil raja menjalankan pemerintahan dalam aspek kehakiman, kebajikan dan keamanan.
• Wakil raja mengutip cukai daripada penduduk dan kegiatan perdagangan.
• Kesultanan Melayu Brunei mengukuhkan hubungan dengan suku pedalaman dengan mengiktiraf pemimpin mereka sebagai Orang Kaya.

Sabah

1. Kepimpinan kesukuan

• Wujud di pedalaman; tersusun dan bebas daripada kawalan kuasa luar.
• Kadazandusun, Murut dan Orang Sungai mempunyai corak kepimpinan yang hampir sama.
• Ketua dikenali sebagai Orang Tua.
• Pemimpin adat dan keagamaan:
  • Bobohizan/Bobolian — kaum Kadazandusun;
  • Babalian — kaum Murut.
• Mereka mengurus adat dan pantang larang.

2. Kepimpinan lembah sungai

Wakil raja

• Dipengaruhi oleh Kesultanan Melayu Brunei dan Kesultanan Sulu.
• Bidang kuasa:
  • menjalankan kehakiman;
  • menjaga keamanan;
  • menjaga kebajikan penduduk;
  • mengutip cukai daripada penduduk;
  • mengutip cukai daripada kegiatan perdagangan.

Ketua bebas

• Mentadbir wilayah di muara sungai secara bebas.
• Tokoh utama:
  • Syarif Osman — kawasan Marudu;
  • Datu Kurunding — kawasan Tungku.
• Menegakkan kekuasaan dan menjalankan undang-undang sendiri.
• Biasanya mempunyai pertalian dengan keluarga diraja Brunei atau Sulu, atau berketurunan Arab Sharif.
• Penduduk di bawah pemerintahan ketua bebas terdiri daripada pengikut mereka.

Rumusan dan iktibar

• Pemerintahan tempatan membuktikan kebijaksanaan masyarakat menyusun pentadbiran mengikut lokasi dan keperluan.
• Permuafakatan antara pemimpin dengan penduduk menjamin keamanan, kebajikan dan kelangsungan masyarakat.