8.1 - Sistem Pengelasan dan Penamaan Organisma

Taksonomi

Taksonomi ialah bidang biologi yang melibatkan pengelasan, pengecaman dan penamaan organisma secara sistematik dan teratur. Pendekatan sistematik ini membolehkan rujukan, komunikasi dan pertukaran data yang lebih mudah dalam kalangan komuniti saintifik di peringkat global.

Tiga Bidang Utama dalam Taksonomi

Pengelasan: Mengkategorikan organisma berdasarkan ciri-ciri fizikal dan hubungan evolusi ke dalam sistem hierarki taksonomi.
Pengecaman: Mengenal pasti organisma yang tidak dikenali menggunakan alat khusus seperti kekunci dikotomi dengan memadankan cirinya dengan ciri yang telah diketahui.
Penamaan: Memberikan nama saintifik kepada organisma mengikut sistem yang diterima secara antarabangsa, iaitu sistem tatanama binomial.

Sistem Enam Alam

Semua organisma hidup dikelaskan kepada sistem enam alam utama berdasarkan jenis sel (prokariot atau eukariot), bilangan sel (unisel atau multisel) dan jenis nutrisi (autotrof atau heterotrof).

Alam Archaebacteria

Jenis Sel: Prokariot (tiada membran nukleus dan organel bermembran).
Bilangan Sel: Organisma unisel.
Dinding Sel: Hadir, tetapi tidak mengandungi peptidoglikan.
Nutrisi: Autotrof (kemoautotrof) atau heterotrof.
Habitat: Bakteria primitif yang hidup di persekitaran ekstrem (sangat panas, berasid, sangat masin atau persekitaran anaerob).
Tiga Kumpulan Berdasarkan Habitat:
- Metanogen: Bakteria anaerob obligat yang dijumpai di kawasan paya dan saluran pencernaan haiwan ruminan serta manusia. Kumpulan ini menghasilkan gas metana ( $C H_{4}$ ) sebagai hasil sampingan metabolisme.
- Halofil: Hidup di kawasan yang mempunyai kepekatan garam yang sangat tinggi (contohnya di Laut Mati). Contoh: Halobacterium salinarum.
- Termofil: Boleh tahan suhu tinggi antara $60^{\circ} C$ hingga $80^{\circ} C$ (contohnya di kolam air panas Taman Negara Yellowstone). Contoh: Sulfolobus sp. (bakteria pengoksida sulfur).

Alam Eubacteria

Jenis Sel: Prokariot.
Bilangan Sel: Organisma unisel, biasanya membentuk koloni.
Dinding Sel: Hadir, diperbuat daripada peptidoglikan (polimer gula dan asid amino) yang juga dikenali sebagai murein.
Nutrisi: Autotrof atau heterotrof.
Ciri-ciri: Merupakan bakteria “sebenar”. Bahan genetik terdiri daripada satu kromosom bulat dalam kawasan yang dipanggil nukleoid, dan sesetengahnya mempunyai plasmid (gelung DNA kecil tambahan).
Bentuk: Kokus (sfera), basilus (rod/silinder), spirilum (pilin), vibrio (koma).
Contoh: Lactobacillus sp., Streptococcus pneumoniae, Vibrio cholerae, Staphylococcus aureus.

Alam Protista

Jenis Sel: Eukariot (mempunyai nukleus bermembran dan organel bermembran).
Bilangan Sel: Organisma unisel atau multisel dengan organisasi sel ringkas tanpa tisu khusus.
Nutrisi: Autotrof, heterotrof atau kedua-duanya.
Tiga Kumpulan Utama Protista:
- Protozoa: Protista menyerupai haiwan. Merupakan organisma unisel, heterotrof, hidup bebas atau sebagai parasit, dan bergerak menggunakan pseudopodium, silia atau flagelum. Contoh: Amoeba sp., Paramecium sp., Plasmodium sp., dan Euglena sp. (protozoa autotrof yang mengandungi kloroplas).
- Alga: Protista menyerupai tumbuhan. Unisel (contoh: Chlamydomonas sp.) atau multisel (contoh: Spirogyra sp., Fucus sp.). Merupakan organisma autotrof kerana mempunyai kloroplas yang mengandungi klorofil, tetapi tidak mempunyai daun, batang atau akar sebenar.
- Kulapuk Lendir: Protista menyerupai kulat. Merupakan saprofit yang menelan bahan organik. Contoh: Physarum polycephalum.

Alam Fungi

Jenis Sel: Eukariot.
Bilangan Sel: Unisel (contoh: yis) atau multisel (contoh: cendawan dan kulapuk).
Dinding Sel: Diperbuat daripada kitin.
Nutrisi: Heterotrof (saprofit yang menguraikan bahan mati, atau parasit yang menyerap nutrien daripada perumah). Tiada klorofil.
Struktur: Badan terdiri daripada jaringan bebenang hifa yang dipanggil miselium.
Contoh: Saccharomyces cerevisiae (yis), Agaricus sp. (cendawan), Mucor sp. (kulapuk).

Alam Plantae

Jenis Sel: Eukariot.
Bilangan Sel: Organisma multisel yang mempunyai tisu dan organ khusus.
Dinding Sel: Diperbuat daripada selulosa.
Nutrisi: Fotoautotrof (mensintesis makanan sendiri melalui fotosintesis menggunakan klorofil di dalam kloroplas).
Pembiakan: Boleh menjalankan pembiakan seks atau aseks.
Contoh: Tumbuhan tanpa biji benih (contoh: paku pakis) dan tumbuhan berbiji benih (semua gimsnosperma dan angiosperma/tumbuhan berbunga seperti Hibiscus rosa-sinensis).

Alam Animalia

Jenis Sel: Eukariot.
Bilangan Sel: Organisma multisel yang mempunyai tisu, organ dan sistem organ khusus.
Dinding Sel: Tiada.
Nutrisi: Heterotrof (holozoik, menelan bahan makanan organik).
Ciri-ciri: Kebanyakan haiwan boleh bergerak (lokomosi) dan membiak secara seks.
Contoh: Invertebrata (contoh: Asterias sp. / tapak sulaiman) dan vertebrata (contoh: Elephas maximus / gajah).

Hierarki Taksonomi

Sistem hierarki yang digunakan dalam taksonomi ialah sistem hierarki Linnaeus. Sistem ini mengelaskan organisma secara berperingkat bermula daripada peringkat yang paling umum (paling besar) hingga peringkat yang paling khusus (paling kecil).

Lapan Peringkat Taksonomi

Peringkat hierarki mengikut urutan menurun ialah:

Domain: Peringkat tertinggi dalam taksonomi organisma. Terdapat tiga domain utama: Archaea, Bacteria dan Eukarya.
Alam: Pembahagian di bawah domain berdasarkan ciri selular dan nutrisi utama.
Filum: Kumpulan kelas yang mempunyai ciri struktur asas sepunya yang sama.
Kelas: Kumpulan order yang berkaitan.
Order: Kumpulan famili yang berkaitan.
Famili: Kumpulan genus yang berkaitan.
Genus: Kumpulan spesies yang berkait rapat.
Spesies: Unit pengelasan yang paling khusus. Organisma daripada spesies yang sama berkongsi ciri yang sangat serupa dan boleh saling membiak untuk menghasilkan anak yang mandul (fertil).

Sistem Tatanama Binomial

Sistem ini diperkenalkan oleh Carolus Linnaeus. Ia memberikan nama saintifik yang terdiri daripada dua perkataan kepada setiap organisma untuk mengelakkan kekeliruan yang disebabkan oleh nama tempatan/biasa yang berbeza.

Peraturan Penulisan dalam Sistem Tatanama Binomial

Nama Dua Perkataan: Perkataan pertama ialah nama Genus, manakala perkataan kedua ialah nama Spesies.
Penggunaan Huruf: Huruf pertama bagi nama Genus mesti ditulis dengan huruf besar (contoh: Oryza), manakala nama spesies ditulis sepenuhnya dengan huruf kecil (contoh: sativa).
Format Penulisan:
- Sekiranya ditaip atau dicetak, nama saintifik mesti ditulis dalam bentuk huruf italik (contoh: Oryza sativa).
- Sekiranya ditulis dengan tangan, nama Genus dan nama spesies mesti digaris secara berasingan (contoh: Oryza sativa).
Singkatan: Selepas nama penuh ditulis buat kali pertama, nama genus boleh disingkatkan kepada huruf besar pertamanya sahaja diikuti dengan tanda titik (contoh: O. sativa). Jika merujuk kepada genus sahaja, ia ditulis dengan ‘sp.’ (tunggal) atau ‘spp.’ (jamak) tanpa diitalikkan (contoh: Solanum sp.).

Kekunci Dikotomi

Kekunci dikotomi merujuk kepada alat atau panduan yang digunakan oleh ahli taksonomi untuk mengecam dan mengelaskan organisma berdasarkan persamaan dan perbezaan ciri fizikal yang ketara.

Ciri-ciri Kekunci Dikotomi

Terdiri daripada satu siri langkah bernombor.
Setiap langkah mempunyai sepasang pernyataan bertentangan yang dipanggil kuplet.
Pemilihan pernyataan yang betul akan membawa kepada pengecaman organisma tersebut atau mengarahkan pengguna ke langkah bernombor seterusnya.
Kekunci dibina berdasarkan ciri morfologi yang mudah dilihat, stabil dan tidak mudah berubah.