8.2 - Biodiversiti

Konsep Biodiversiti

Biodiversiti, singkatan kepada kepelbagaian biologi, merujuk kepada variasi dan kelimpahan organisma hidup di muka bumi, termasuk perbezaan genetik dalam kalangan mereka dan sistem ekologi kompleks yang dibentuk oleh mereka.

Tiga Peringkat Biodiversiti

• Diversiti Genetik:

  • Merujuk kepada variasi gen di dalam suatu populasi dan variasi gen di antara populasi yang berbeza bagi spesies yang sama.
  • Merupakan perbezaan dalam segmen DNA atau jujukan gen antara individu. Setiap variasi gen disebut sebagai alel.
  • Kepelbagaian gen memberi manfaat kepada spesies untuk menyesuaikan diri dengan perubahan persekitaran, sekali gus mengelakkan kepupusan.
  • Contoh: Pelbagai varieti padi (Oryza sativa) menunjukkan diversiti genetik yang tinggi. Sebaliknya, diversiti genetik yang sangat rendah pada populasi cheetah liar menyebabkan mereka mudah dijangkiti penyakit.

• Diversiti Spesies:

  • Merujuk kepada kepelbagaian dan bilangan spesies yang berbeza dalam sesuatu komuniti atau ekosistem tertentu.
  • Merangkumi dua faktor: kekayaan spesies (jumlah bilangan spesies dalam komuniti) dan kesamarataan spesies (taburan atau kelimpahan relatif individu bagi setiap spesies).
  • Contoh: Hutan hujan tropika mempunyai diversiti spesies yang sangat tinggi dengan jutaan spesies serangga dan tumbuhan, manakala gurun mempunyai diversiti spesies yang rendah.

• Diversiti Ekosistem:

  • Merujuk kepada pelbagai habitat, komuniti biosis dan proses ekologi dalam sesuatu ekosistem di bumi.
  • Boleh merangkumi ekosistem daratan, lautan atau akuatik.
  • Contoh: Malaysia kaya dengan diversiti ekosistem seperti ekosistem terumbu karang, paya bakau dan hutan hujan tropika.

Filogeni dan Hubungan Evolusi

Filogeni bermaksud sejarah evolusi suatu spesies atau sekumpulan spesies organisma yang berkait rapat.

Pokok Filogeni

• Sistematik menggunakan persamaan dan perbezaan ciri fizikal, genetik dan molekul untuk membina pokok filogeni.
• Pokok filogeni ialah rajah yang mewakili hubungan evolusi dan hipotesis tentang bagaimana organisma berkembang daripada leluhur (keturunan) yang sama.
• Titik cabang pada pokok mewakili pencapahan evolusi daripada leluhur sepunya.

Kepentingan Biodiversiti terhadap Alam Sekitar dan Manusia

• Keseimbangan Ekologi: Tumbuhan mengekalkan kitar oksigen dan kitar karbon ($O_2$ dan $C{O}_2$) melalui fotosintesis, mengawal iklim dan mencegah hakisan tanah. Kawasan paya menapis sisa dan mengitarkan nutrien.

• Sumber Makanan dan Air Bersih: Membekalkan pelbagai jenis tanaman, ternakan dan sumber marin. Ekosistem yang terpelihara bertindak sebagai kawasan tadahan air semula jadi dan penapis air bersih.

• Sumber Perubatan dan Farmaseutikal: Banyak ubat-ubatan moden dihasilkan daripada spesies liar. Contohnya, aspirin daripada kulit pokok willow, dan kuinin daripada pokok cinchona.

• Pertanian dan Penternakan: Sumber genetik daripada saudara liar tanaman membantu menghasilkan varieti baharu yang rintang terhadap perosak, kemarau dan penyakit.

• Penyelidikan Saintifik dan Bioteknologi: Mikroorganisma dan enzim daripada habitat yang pelbagai amat penting untuk teknologi makanan, kejuruteraan genetik dan bioremediasi.

• Rekreasi, Ekotanaman dan Identiti Negara: Taman negara dan hutan simpan menyediakan kawasan untuk mendaki, berkhemah dan memerhati burung. Spesies utama menjadi simbol kebangsaan (contohnya harimau Malaya Panthera tigris jacksoni sebagai simbol negara Malaysia).