7.2 - Warisan Kesultanan Melayu Melaka di Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor

Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor mewarisi keunikan Kesultanan Melayu Melaka dalam sistem pemerintahan, agama Islam dalam pemerintahan, perundangan, adat istiadat, persuratan dan ekonomi.

Sistem Pemerintahan

Warisan Asas

• Sultan menjadi tonggak utama kerajaan.
• Pengganti pemerintah berasaskan Adat Temenggung.
• Putera sultan mewarisi takhta; Perak melaksanakannya melalui sistem penggiliran.
• Sistem Pembesar Empat Lipatan menjadi asas pentadbiran yang diwarisi dan disesuaikan mengikut negeri.

Kesultanan Pahang

• Mengamalkan sistem pewarisan takhta.
• Waris ganti: Tengku Mahkota.
• Pelantikan sultan memerlukan persetujuan Jumaah Pangkuan Diraja Negeri.
• Kerajaan negeri diperintah bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.
• Sistem pembesar berasaskan peringkat empat, lapan dan enam belas.
• Empat pembesar utama:
  1. Orang Kaya Indera Shahbandar
  2. Orang Kaya Indera Segara
  3. Orang Kaya Pahlawan
  4. Orang Kaya Indera Perba Jelai

Kesultanan Perak

• Mengamalkan sistem penggiliran.
• Dewan Negara Perak memilih dan melantik sultan.
• Kerajaan negeri diperintah bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.
• Sistem pembesar berasaskan peringkat empat, lapan, enam belas dan tiga puluh dua.

• Empat pembesar utama:
  1. Orang Kaya Bendahara Seri Maharaja
  2. Orang Kaya Besar Maharaja Di-Raja
  3. Orang Kaya Temenggong Paduka Raja
  4. Orang Kaya Menteri Paduka Tuan

Kesultanan Terengganu

• Mengamalkan sistem pewarisan takhta.
• Waris ganti: Yang Di-Pertuan Muda.
• Dewan Pangkuan Diraja berhak memilih dan melantik sultan.
• Dewan ini turut dikenali sebagai Ahli al-Hal wa al-Aqad, iaitu ahli yang memilih dan menjadikan raja.
• Kerajaan negeri diperintah bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Kesultanan Selangor

• Mengamalkan sistem pewarisan takhta.
• Waris ganti: Raja Muda.
• Pelantikan sultan berdasarkan nasihat dan pengesahan Dewan di-Raja.
• Dewan di-Raja membantu dan menasihati sultan dalam menjalankan fungsi baginda.
• Anggota Dewan di-Raja termasuk Raja Muda, Tengku Laksamana dan Tengku Bendahara.
• Kerajaan negeri diperintah bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Agama Islam dalam Pemerintahan

• Kesultanan Melayu Melaka terkenal sebagai pusat penyebaran Islam; tradisi ini diwarisi oleh negeri-negeri Melayu.
• Islam menjadi agama utama setiap negeri beraja dan termaktub sebagai agama Persekutuan dalam Perlembagaan Persekutuan.
• Sultan ialah ketua agama Islam bagi negerinya; kedudukan ini diperihalkan dalam Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
• Institusi agama penting dan bidang kuasanya mesti dihormati, termasuk:
  • mufti;
  • kadi;
  • mahkamah syariah;
  • Jabatan Agama Islam.
• Institusi kesultanan mempunyai ikatan rapat dengan institusi agama.
• Tokoh agama berperanan dalam pentadbiran istana dan negeri; contohnya, mufti menjadi anggota Dewan di-Raja Selangor.
• Sultan bertanggungjawab mendaulatkan syiar Islam; contohnya, tauliah penceramah agama dikeluarkan oleh pejabat istana setelah ditandatangani oleh sultan.

Perundangan

• Undang-undang digubal untuk mengawal kehidupan bermasyarakat.
• Hukum Kanun Melaka menjadi asas undang-undang bertulis negeri lain, antaranya:
  • Hukum Kanun Pahang;
  • Undang-Undang 99 Perak.
• Warisan Hukum Kanun Melaka dapat dikesan dalam fasal berkaitan:
  • peraturan dan larangan istana;
  • kekeluargaan Islam;
  • jenayah;
  • hutang-piutang;
  • hukum jual beli.
• Perubahan politik dan sosioekonomi membawa penyesuaian perundangan.
• Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor menggubal Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
• Undang-undang tersebut melengkapkan sistem pemerintahan dan sistem kesultanan setiap negeri.

Adat Istiadat

Pengertian dan Bentuk

• Adat istiadat: aturan dan perbuatan yang lazim dilakukan sejak sekian lama; istiadat melibatkan upacara tertentu.
• Menjadi identiti dan keunikan warisan Kesultanan Melayu.
• Merangkumi adat keputeraan, adat perkahwinan, istiadat pertabalan, pengurniaan darjah kebesaran dan pemakaman.

Adat Keputeraan

• Melenggang perut ketika kandungan berusia tujuh bulan untuk membetulkan kedudukan bayi dan memudahkan kelahiran.
• Bayi diperdengarkan azan sebaik sahaja dilahirkan.
• Bercukur apabila putera atau puteri berusia tujuh hari.
• Berendoi: bayi diletakkan di dalam buaian sambil diperdengarkan alunan marhaban.

Adat Perkahwinan

Urutan adat:

1. Merisik
2. Meminang
3. Bertunang
4. Berinai besar pada malam sebelum majlis perkahwinan
5. Khatam al-Quran
6. Pernikahan
7. Persandingan dan bertepung tawar
8. Santap beradab
9. Bersiram di atas panca persada

Istiadat Pemakaman

• Tempoh berkabung ditentukan oleh pihak istana.
• Pihak istana memberikan sedekah kepada rakyat sepanjang tempoh perkabungan.
• Jenazah diusung ke tempat pemakaman menggunakan usungan Seraja Diraja.
• Selepas pemakaman, nobat tidak dimainkan untuk tempoh tertentu.

Persuratan

• Tradisi persuratan Kesultanan Melayu Melaka diteruskan oleh negeri-negeri Melayu.
• Karya masyhur merangkumi sejarah, agama, perubatan dan sastera rakyat.

Karya Sejarah Masyhur

• Pahang — Hikayat Pahang
  • Pengarang: Haji Muhammad Nor.
  • Kandungan: sejarah Kesultanan Pahang pada abad ke-19.
• Perak — Misa Melayu
  • Pengarang: Raja Chulan.
  • Kandungan: sejarah Kesultanan Perak pada abad ke-18.
• Terengganu — Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga
  • Pengarang: Tengku Dalam Kalthum.
  • Kandungan: sejarah Kesultanan Terengganu pada abad ke-19 dan ke-20.
• Selangor — Kenang-Kenangan Selangor
  • Pengarang: Wan Muhamad Amin.
  • Kandungan: sejarah Kesultanan Selangor pada abad ke-19 dan ke-20.

Karya Perubatan

• Kitab Tib
  • Disalin oleh Haji Mahmud al-Jawi di Terengganu pada tahun 1819.

Sastera Rakyat

• Hikayat Sang Kancil
  • Cerita teladan dan jenaka berasaskan manuskrip Hikayat Pelandok Jenaka.
  • Dibukukan oleh Daeng Abdul Hamid dari Perak.
  • Mengandungi 20 buah cerita.
• Hikayat Isma Yatim
  • Dibukukan oleh Tengku Ampuan Mariam, permaisuri Terengganu.

Kepentingan Persuratan

• Kepelbagaian karya menunjukkan perkembangan pengetahuan masyarakat dan kesedaran memelihara warisan Kesultanan Melayu.
• Tradisi persuratan memperkukuh kedudukan bahasa Melayu dan penggunaan tulisan Jawi.

Ekonomi

Pelabuhan dan Perdagangan

• Perdagangan dijalankan melalui pelabuhan.
• Perak dan Selangor mempunyai kedudukan strategik di Selat Melaka.
• Pusat perdagangan aktif dari abad ke-17 hingga abad ke-19:
  • Pelabuhan Kuala Selangor dan Pangkalan Batu di Selangor;
  • Pelabuhan Kuala Sungai Perak di Perak.
• Bijih timah menjadi hasil dagangan utama.
• Kuala Terengganu menjadi pelabuhan entrepot pada abad ke-18.
• Barang dagangan: emas, bijih timah, kain sutera, senjata, gula dan hasil hutan.
• Pelabuhan diuruskan oleh syahbandar dan pegawai pelabuhan lain.
• Sistem cukai yang cekap memastikan perdagangan berjalan lancar.

Mata Wang

• Perak: mata wang bongkah timah bernama bidor sejak abad ke-17.
• Pahang:
  • mata wang pitis daripada timah digunakan mulai pemerintahan Sultan Muhammad Shah;
  • mata wang tampang digunakan pada abad ke-19.
• Terengganu:
  • Sultan Zainal Abidin I memperkenalkan kupang emas;
  • mata wang pitis turut digunakan.
• Selangor: mata wang syiling digunakan pada zaman pemerintahan Sultan Ibrahim Shah.

Ekonomi Sara Diri dan Jual Beli

• Kegiatan utama: pertanian, penternakan, perlombongan, mengutip hasil hutan dan perikanan.
• Hasil digunakan untuk keperluan harian; lebihan dijual.
• Perak dan Selangor: perlombongan bijih timah menjadi kegiatan utama.
• Selangor: tanaman padi serta tanaman sampingan seperti buah-buahan dan sayur-sayuran.
• Perak pada abad ke-17 dan ke-18: antara pengusaha utama hasil hutan seperti rotan, sumbu badak dan kayu-kayan.
• Terengganu pada abad ke-18: tanaman lada hitam dan perlombongan emas.

Rumusan Warisan

• Pemerintahan — sultan, pewarisan takhta, pembesar dan majlis negeri.
• Agama — sultan sebagai ketua agama dan institusi Islam sebagai tonggak pentadbiran.
• Perundangan — Hukum Kanun Melaka berkembang menjadi undang-undang negeri.
• Adat istiadat — adat keputeraan, perkahwinan dan pemakaman mengekalkan identiti diraja.
• Persuratan — sejarah kesultanan dirakam melalui karya negeri.
• Ekonomi — pelabuhan, mata wang, perdagangan dan kegiatan sara diri menyokong kemakmuran.

Iktibar

• Menghormati institusi kesultanan dan institusi agama sebagai warisan pemerintahan negeri.
• Mematuhi undang-undang dan peraturan demi ketertiban masyarakat.
• Memelihara adat istiadat dan persuratan sebagai identiti bangsa.
• Menghargai kebijaksanaan pentadbiran pelabuhan, percukaian dan mata wang yang memajukan ekonomi.