9.2 - Keunikan Adat dan Pemerintahan Negeri Sembilan

Latar Belakang Adat Perpatih

• Keserumpunan Alam Melayu membawa perantau Minangkabau menetap di Rembau, Sungai Ujong dan Johol di Negeri Sembilan serta Naning.
• Mereka membawa amalan tradisi dan adat resam asal, iaitu Adat Perpatih.
• Adat Perpatih yang diamalkan oleh kebanyakan orang Melayu di Negeri Sembilan dan Naning berasaskan Adat Minangkabau yang dibawa oleh Dato’ Perpatih Nan Sebatang.
• Pengamalannya disesuaikan dengan adat orang tempatan dan perubahan semasa, tetapi keunikan warisannya dikekalkan.
• Peraturan Adat Perpatih melindungi kepentingan individu dan masyarakat.

Keunikan Adat Perpatih

1. Jurai Keturunan Sebelah Ibu

• Kaum perempuan dianggap Ibu Soko, iaitu ibu yang melahirkan anggota masyarakat.
• Setiap anak menjadi anggota suku ibunya.
• Anggota sesuku dianggap sedarah kerana berasal daripada moyang perempuan yang sama di sebelah ibu.

2. Pelaksanaan Hukuman

• Bersifat pemulihan dengan mempertimbangkan perubahan pesalah ke arah kebaikan.
• Mengutamakan perasaan dan kepentingan pesalah.
• Kesalahan kecil boleh diselesaikan melalui:
  • saling bermaafan;
  • denda yang ringan.

3. Perkahwinan

• Perkahwinan sesama suku tidak digalakkan kerana anggota sesuku dianggap satu keluarga besar dan bersaudara.
• Perkahwinan di luar suku digalakkan untuk mewujudkan hubungan persaudaraan antara suku.
• Lelaki yang berkahwin:
  • menjadi anggota keluarga suku isterinya;
  • digelar orang semenda, iaitu orang mendatang;
  • tinggal di rumah isteri;
  • mengerjakan tanah pusaka isteri;
  • mesti berkelakuan baik dan menjaga nama suku isteri;
  • memainkan peranan penting dalam keluarga, termasuk mengendalikan urusan peminangan.
• Wanita yang berkahwin sesama suku hilang hak mewarisi pusaka.
• Lelaki yang berkahwin sesama suku hilang hak menyandang jawatan dalam adat.
• Hak tersebut boleh dikembalikan dengan menjalankan adat memulih pusaka.

4. Upacara Kedim

• Menerima seseorang daripada suku lain atau orang luar sebagai ahli suku.
• Orang yang diterima akan:
  • bersumpah taat setia;
  • bersaudara dengan ahli suku yang disertai;
  • diumumkan penerimaannya kepada masyarakat.
• Perbilangan upacara kedim:
  • “Darah dicecah”;
  • “Doa ditampung”;
  • “Sumpah dilabuh”;
  • “Quran dijunjung”.

5. Wanita Mewarisi Pusaka

• Wanita mewarisi harta pusaka, termasuk tanah dan rumah, supaya mereka tidak terabai.
• Pusaka diwarisi secara turun-temurun daripada ibu kepada anak perempuan.

Dua Belas Suku di Negeri Sembilan

• Biduanda
• Batu Hampar
• Paya Kumbuh
• Mungkal
• Tiga Nenek
• Seri Melenggang
• Seri Lemak
• Batu Belang
• Tanah Datar
• Anak Acheh
• Anak Melaka
• Tiga Batu

Istilah Adat

• Suku: anggota masyarakat yang dikelaskan mengikut nenek moyang daripada keturunan sebelah ibu.
• Teromba: kata adat berbentuk prosa dan puisi yang mengandungi peraturan, undang-undang, nasihat dan salasilah; merangkumi adat yang sebenar-benar adat, adat yang diadakan, adat yang teradat dan adat istiadat sebagai sandaran.
• Perbilangan: peribahasa yang melahirkan kata-kata berupa peraturan, undang-undang atau nasihat untuk dijadikan pegangan.
• Orang semenda: lelaki yang berkahwin, tinggal di rumah isteri dan menjadi anggota suku isteri.

Keunikan Pemerintahan Negeri Sembilan

• Sistem pentadbiran adat Negeri Sembilan berasaskan Adat Perpatih.
• Tiga kumpulan utama masyarakat mempunyai kuasa melantik penyandang pesaka adat atau pemimpin:
  • Perut: unit terkecil; ahlinya daripada keturunan sebelah ibu.
  • Suku: unit kedua dalam sosiopolitik Adat Perpatih; dibentuk oleh beberapa Perut.
  • Luak: daerah atau jajahan; kumpulan ketiga dan terbesar dalam susunan masyarakat Minangkabau.
• Pemimpin adat terdiri daripada Ibu Soko, Buapak, Lembaga, Undang serta Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.
• Penyandang pesaka adat pada setiap peringkat dipilih melalui permuafakatan.

1. Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar

• Dipilih oleh Undang Yang Empat.
• Ketua negeri.
• Lambang kesatuan dan persekutuan.

2. Undang

• Ketua Luak yang dilantik oleh Lembaga.
• Undang Yang Empat:
  • Undang Sungai Ujong;
  • Undang Jelebu;
  • Undang Johol;
  • Undang Rembau.
• Undang Yang Empat berkerapatan untuk memilih calon yang layak daripada keturunan Yamtuan Radin sebagai Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.

3. Lembaga

• Ketua Suku yang dilantik oleh Buapak.
• Peranan:
  • memilih Undang dan Penghulu;
  • menjaga keamanan dan keselamatan;
  • menyelesaikan pertelingkahan antara Suku;
  • mengurus pembahagian harta pusaka.

4. Buapak

• Anak buah dalam Perut melantik seorang ketua yang digelar Buapak.
• Menjadi ketua rujukan bagi perkara berkaitan adat dan hukum.

5. Ibu Soko

• Mengetahui, memahami dan menghafal adat serta asal usul kelompok kekeluargaan yang diwakili.
• Terlibat secara langsung dalam pemilihan dan pelantikan Buapak bagi kelompoknya.
• Tanpa Ibu Soko, pelantikan pemimpin adat pada semua peringkat di Negeri Sembilan tidak boleh dilaksanakan.
• Nama lain:
  • Ibu Waris di Luak Johol;
  • Ibu Telapak di Luak Tampin;
  • Bundo Kanduang di Minangkabau.

Penghulu

• Menjadi Ketua Luak atau Daerah bagi Inas, Terachi, Jempol, Ulu Muar dan Gunung Pasir.
• Dipilih oleh Lembaga.

Aliran Pelantikan Pemimpin

1. Anak Buah dan Ibu Soko terlibat pada peringkat asas masyarakat adat.
2. Anak Buah dalam Perut melantik Buapak.
3. Buapak melantik Lembaga sebagai Ketua Suku.
4. Lembaga melantik Undang sebagai Ketua Luak.
5. Undang Yang Empat memilih Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.

Ciri Demokrasi dan Permuafakatan

• Pelantikan bermula daripada peringkat bawah dan bergerak mengikut hierarki.
• Ketua adat dipilih melalui muafakat, bukan dilantik secara sewenang-wenangnya.
• Ibu Soko terlibat secara langsung dalam pemilihan pemimpin adat.
• Undang Yang Empat berkerapatan untuk memilih ketua negeri.
• Amalan ini memperlihatkan unsur demokrasi dalam pemerintahan Adat Perpatih.

Hubungan Sebab dan Kesan

• Jurai keturunan sebelah ibu → anak menjadi anggota suku ibu dan pusaka diwariskan kepada wanita.
• Anggota sesuku dianggap bersaudara → perkahwinan di luar suku digalakkan.
• Hukuman bersifat pemulihan → kesalahan kecil dapat diselesaikan melalui kemaafan atau denda ringan.
• Upacara kedim → orang luar dapat diterima sebagai ahli suku melalui sumpah taat setia dan penghebahan.
• Pelantikan melalui permuafakatan dari peringkat bawah → lahir sistem pemerintahan adat yang bercirikan demokrasi.

Rumusan dan Iktibar

• Pelantikan pemimpin secara muafakat oleh Ibu Soko, Buapak, Lembaga dan Undang merupakan amalan demokrasi.
• Pengekalan Adat Perpatih hingga hari ini merupakan penghargaan terhadap warisan adat Negeri Sembilan.