3.2 - Peluasan Kuasa British di Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan Pahang

Latar Belakang

• Perkembangan perindustrian di Eropah meningkatkan keperluan British terhadap bahan mentah.
• Kekayaan bijih timah mendorong British meluaskan kuasa ke Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan Pahang.
• Strategi British:
  1. Manipulasi kekacauan tempatan.
  2. Desakan dan paksaan terhadap pemerintah.
  3. Perjanjian untuk mengikat pemerintah menerima pengaruh British.

1. Strategi Manipulasi

• Kekacauan di Perak, Selangor dan Negeri Sembilan membuka ruang campur tangan British.
• British memberikan bantuan kepada pihak berkepentingan untuk meluaskan pengaruh di negeri-negeri Melayu.

Perak: Perang Larut dan Perebutan Takhta

• Andrew Clarke, Gabenor Negeri-negeri Selat, menjadi orang tengah dengan alasan menyelamatkan rakyat Perak daripada keadaan kucar-kacir.

Perang Larut, 1861–1874

• Tengku Menteri Ngah Ibrahim, pemerintah Larut, membawa masuk ramai pelombong Cina untuk memajukan perlombongan.
• Kumpulan Ghee Hin dan Hai San bergaduh untuk mempertahankan hak dan kepentingan masing-masing.
• Pergaduhan berpanjangan menjejaskan perdagangan bijih timah di Negeri-negeri Selat.
• Pelabur Eropah dan pedagang Negeri-negeri Selat meminta British melindungi pelaburan mereka.
• Selepas perang, Klian Pauh dinamakan Taiping, bermaksud kedamaian yang abadi.

Perebutan Takhta Kesultanan Perak

• Sistem penggiliran pewarisan takhta diasaskan pada awal 1820-an.
• Bakal sultan melalui tiga jawatan: Raja Di Hilir → Raja Bendahara → Raja Muda → Sultan.
• Selepas kemangkatan Sultan Ali:
  • Raja Ismail, Raja Bendahara, ditabalkan sebagai Sultan dan disokong pembesar Hulu Perak termasuk Ngah Ibrahim;
  • Raja Yusuf, Raja Di Hilir, membantah kerana lama diketepikan;
  • Raja Abdullah, Raja Muda, tidak ditabalkan kerana tidak menghadiri pemakaman Sultan Ali walaupun dijemput.
• Raja Abdullah menuntut takhta kerana masalah kewangan dan desakan pelabur Eropah serta Cina; beliau disokong pembesar Hilir Perak seperti Dato’ Maharaja Lela.
• Andrew Clarke menyokong Raja Abdullah dan menawarkan bantuan untuk:
  • mengesahkannya sebagai Sultan Perak;
  • menamatkan persengketaan pelombong Cina di Larut;
  • mewujudkan keamanan yang melindungi kepentingan British.

Selangor: Perang Klang, 1866–1874

• Berlaku semasa pemerintahan Sultan Abdul Samad (1857–1898) akibat pertelingkahan kerabat diraja.

Raja Abdullah bin Raja Jaafar

• Memperoleh hak mentadbir daerah Klang daripada Sultan Abdul Samad.
• Memajukan Klang sebagai pusat pengeluaran bijih timah melalui pembukaan lombong di sekitar Ampang dan Kuala Lumpur.
• Mendapat sokongan kumpulan Hai San.

Raja Mahadi bin Raja Sulaiman

• Putera Raja Sulaiman yang mentadbir Klang sebelum diserahkan kepada Raja Abdullah.

• Menuntut hak ke atas Klang yang pernah diletakkan di bawah kekuasaan ayahandanya.

• Mendapat sokongan kumpulan Ghee Hin.

• Tunku Dhiauddin atau Tunku Kudin dilantik sebagai wakil Sultan Selangor untuk menamatkan perang.

• Gedung Raja Abdullah menjadi pusat pengumpulan bijih timah di Lembah Klang.

• Kota Raja Mahadi, yang siap dibina pada 1866, digunakan sebagai benteng pertahanan; Raja Mahadi bersedia menyerang Raja Abdullah dan gedungnya pada 1868.

• British memihak kepada raja dan pembesar yang menjamin keuntungan perdagangan bijih timah.

• British membantu Tunku Kudin secara ketenteraan untuk menamatkan perang dengan harapan Sultan Selangor menerima perlindungan British.

Sungai Ujong, Negeri Sembilan: Persaingan Cukai Sungai Linggi

• Sungai Linggi ialah laluan penting antara Sungai Ujong dengan kawasan sekitar dan pelabuhan Melaka.
• Kuala Linggi menjadi pintu keluar masuk perdagangan kawasan pedalaman seperti Sungai Ujong dan Rembau ke Melaka.
• Penguasaan sungai memberi hak memungut cukai pedagang yang membawa bijih timah keluar.
• Dato’ Kelana, Dato’ Syahbandar dan Dato’ Muda Linggi bersaing mengawal kutipan cukai.
• British memanipulasi persengketaan Dato’ Kelana dengan Dato’ Syahbandar.
• British memberikan bantuan ketenteraan kepada Dato’ Kelana Syed Abdul Rahman untuk mengalahkan Dato’ Syahbandar.
• Sebagai balasan, British memperoleh hak memungut cukai di Sungai Linggi.
• Perbalahan pembesar menjejaskan perdagangan Negeri-negeri Selat; manipulasi British akhirnya meletakkan Sungai Ujong yang kaya dengan bijih timah di bawah kuasanya.
• Sungai Ujong kini dikenali sebagai Seremban.

2. Desakan dan Paksaan

Selangor

• Bantuan British menamatkan Perang Klang belum berjaya memujuk Sultan Abdul Samad menerima perlindungan.
• British kemudian menggunakan dua kejadian yang menggugat perdagangan sebagai alasan:
  • 1873: kapal dagang British dari Pulau Pinang ke Melaka dirompak berhampiran Kuala Langat;
  • 1874: rumah api Tanjung Rachado, kini Tanjung Tuan, diserang.
• British mendakwa Sultan gagal menjamin keselamatan perairan lalu mendesaknya menerima perlindungan British.

Pahang

• British sukar memanipulasi Pahang kerana:
  • tiada kekacauan kumpulan pelombong Cina;
  • Sultan Ahmad sangat berhati-hati dalam rundingan.
• 1887: British meminta Sultan Abu Bakar dari Johor memujuk Sultan Ahmad menerima seorang wakil British.
• 1888: Goh Hui, seorang lelaki Cina, ditikam di pekarangan istana.
• British mendakwa Goh Hui rakyat British dan memaksa Sultan bertanggungjawab.
• Sultan Ahmad dipaksa menerima perlindungan atas alasan gagal mewujudkan keadilan dan ketenteraman awam.

Istilah penting — wakil British: pegawai berkuasa seperti konsul yang mengurus dan melindungi rakyat British di negeri lain.

3. Perjanjian dengan Pemerintah Tempatan

Perjanjian Pangkor 1874 — Perak

• Perjanjian pertama British dengan negeri Melayu.
• Andrew Clarke memanggil ketua Ghee Hin dan Hai San untuk menamatkan perselisihan.
• Pembesar Melayu dipanggil berunding di Pulau Pangkor; yang hadir termasuk Raja Abdullah, Ngah Ibrahim dan Dato’ Sagor.
• Sultan Ismail dan Raja Yusuf tidak hadir.
• Perjanjian ditandatangani di atas kapal perang British HMS Pluto.

Syarat utama

1. Raja Abdullah diiktiraf sebagai Sultan Perak.
2. Raja Ismail memakai gelaran Sultan Muda dan diberi jajahan kecil untuk ditadbir.
3. Sultan menerima Residen British; nasihatnya wajib diminta dan dipatuhi kecuali tentang agama Islam dan adat Melayu.
4. Ngah Ibrahim diiktiraf sebagai Orang Kaya Menteri Larut dan menerima Penolong Residen.
5. British berkuasa penuh atas pungutan cukai Perak.

Kepentingan

• Menandakan penguasaan langsung British terhadap pentadbiran dan ekonomi Perak.
• Menjadi titik peralihan kepada perjanjian British dengan negeri Melayu lain.

Perjanjian British–Sungai Ujong 1874

• Dato’ Kelana diiktiraf sebagai pemerintah Sungai Ujong.
• British berkuasa penuh memungut cukai di Sungai Linggi.

Perjanjian British–Selangor 1875

• British membantu Sultan memerintah negeri.
• J.G. Davidson ditempatkan di Klang dan Frank Swettenham di Langat untuk membantu pentadbiran.

Perjanjian British–Pahang 1887

• Wakil British berkuasa seperti pegawai konsul ditempatkan di Pahang.
• British bertanggungjawab menjaga keamanan Pahang.
• Pahang tidak boleh membuat perjanjian dengan kerajaan asing tanpa kebenaran British.
• Hugh Clifford kemudian dilantik sebagai wakil British di Pahang.

Perjanjian British–Negeri Sembilan 1895

• Yam Tuan Besar Sri Menanti dan Undang Johol, Sungai Ujong, Jelebu, Rembau serta Tampin meletakkan diri dan luak mereka secara berasingan di bawah naungan Kerajaan British.
• Luak-luak bersetuju membentuk negeri gabungan bernama Negeri Sembilan.
• Mereka menerima Residen British dan mematuhi nasihatnya dalam semua perkara pentadbiran kecuali agama Islam.

Sistem Residen

Residen Pertama

Negeri	Pemerintah dan Residen pertama
Perak	Sultan Abdullah — J.W.W. Birch (1874–1875)
Selangor	Sultan Abdul Samad — J.G. Davidson (1874–1875)
Negeri Sembilan	Tuanku Muhammad, Yamtuan Besar — Martin Lister (1895–1897)
Pahang	Sultan Ahmad — J.P. Rodger (1888–1896)

Peranan dan Ciri Pelaksanaan

• Sistem Residen ialah pemerintahan British secara tidak langsung.
• Residen menasihati Raja-raja Melayu dalam semua urusan pentadbiran kecuali agama Islam dan adat Melayu; nasihatnya wajib dipatuhi.
• Sultan dan pembesar dikekalkan pada nama, tetapi:
  • sultan tidak lagi boleh membuat undang-undang seperti sebelumnya;
  • sultan dan pembesar kehilangan kuasa pentadbiran serta pungutan cukai;
  • Residen mengambil alih pentadbiran negeri dan peranan pembesar;
  • pegawai British menggantikan pembesar dalam pentadbiran;
  • jabatan dan sistem Barat menggantikan pentadbiran tradisional.
• Antara jabatan baharu: Jabatan Cukai, Jabatan Tanah dan Ukur, Jabatan Kehakiman dan Jabatan Polis.
• Contoh perubahan:
  • cukai tanah pertanian dikenakan 50 sen seekar;
  • penerokaan tanah memerlukan kebenaran Residen;
  • di bawah Ordinan Mencegah Jenayah 1880, seseorang yang memiliki barang curi dihukum penjara empat bulan.

Rumusan dan Iktibar

• British menggunakan manipulasi, desakan, ugutan dan perjanjian untuk meluaskan kuasa di negeri-negeri Melayu.
• Perjanjian dengan pemerintah tempatan membolehkan British menguasai pentadbiran dan ekonomi melalui Sistem Residen.
• Sikap berwaspada terhadap anasir luar penting untuk mempertahankan kedaulatan.