2.2 - Perjanjian London 1824 dan Kesannya terhadap Alam Melayu

Latar Perjanjian

• Persaingan British dengan Belanda mendorong kedua-duanya membahagikan kawasan pengaruh di Alam Melayu.
• Perjanjian London 1824 atau Perjanjian Inggeris–Belanda 1824:
  • Ditandatangani pada 17 Mac 1824 di London, England.
  • Melibatkan British dan Belanda tanpa merujuk Raja-raja Melayu.
  • Meliputi wilayah pengaruh, perdagangan dan kewangan.
  • Bertujuan menamatkan pertikaian serta menjamin kepentingan British dan Belanda.

Syarat Perjanjian London 1824

British

• Berundur dari Sumatera.
• Menyerahkan Bangkahulu kepada Belanda.
• Tidak membuka petempatan baharu di Kepulauan Riau Lingga dan kepulauan lain di selatan Singapura.

Belanda

• Mengiktiraf petempatan British di Singapura.
• Menyerahkan Melaka dan jajahan takluknya kepada British.
• Tidak membuka petempatan baharu di Tanah Melayu.

Kesan terhadap Alam Melayu

1. Pembahagian kepada Dua Lingkungan Pengaruh Barat

• Selat Melaka dan Selat Singapura menjadi sempadan pemisah wilayah pengaruh British dan Belanda.
• Pengaruh British — kawasan timur dan utara Selat Melaka, termasuk Singapura dan Tanah Melayu.
• Pengaruh Belanda — kawasan barat dan selatan Selat Melaka, termasuk Kepulauan Riau Lingga dan kawasan sekitarnya.
• Selat Singapura terletak di timur Selat Melaka dan barat Laut China Selatan; Singapura terletak di utaranya manakala Kepulauan Riau di selatannya.
• British dan Belanda mengutamakan kepentingan sendiri serta meminggirkan kedaulatan kerajaan Alam Melayu.
• Terbentuk dua entiti geopolitik baharu:
  • Tanah Melayu di bawah pengaruh British.
  • Hindia Timur Belanda di bawah pengaruh Belanda.
• Pembahagian ini merintis pembentukan dua entiti berasingan dan menjadi asas sempadan Malaysia–Indonesia pada masa kini.

2. Perpecahan Empayar Kesultanan Johor Riau

• Perjanjian menamatkan keunggulan empayar Johor Riau yang diwarisi daripada Kesultanan Melayu Melaka.
• Wilayah Kesultanan Johor Riau yang meliputi Johor, Pahang, Singapura dan Kepulauan Riau Lingga berpecah.

Singapura Menjadi Tanah Jajahan British

• Johor dan Singapura diperintah oleh Sultan Hussein Muhammad Shah dan Temenggung Abdul Rahman di bawah pengaruh British.
• Ogos 1824 — Sultan dan Temenggung didesak menandatangani perjanjian menyerahkan Singapura kepada British.
• Sultan Hussein meninggalkan Kampung Gelam, Singapura dan berpindah ke Banda Hilir, Melaka.
• Baginda mangkat pada 1835 dan dimakamkan di Melaka.
• Pemerintah Johor kemudiannya memindahkan pusat pemerintahan ke Johor Bahru.

Berakhirnya Kesultanan Riau Lingga

• Kepulauan Riau Lingga diperintah oleh Sultan Abdul Rahman di bawah pengaruh Belanda.
• 1911 — Belanda menghapuskan institusi Kesultanan Riau Lingga.
• Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah II (1883–1911) diturunkan takhta.
• Riau Lingga kemudiannya diperintah secara langsung oleh Belanda melalui Residen Riau.

Pengisytiharan Kedaulatan Pahang

• Bendahara Tun Ali berusaha membebaskan Pahang daripada Kesultanan Johor Riau akibat pengukuhan kuasa Barat di Singapura dan Johor serta pergolakan di Riau Lingga.
• 1853 — dengan muafakat pembesar Pahang, Bendahara Tun Ali mengisytiharkan Pahang sebagai negeri bebas dan berdaulat.
• Surat Bendahara Tun Ali pada 1855 kepada Sultan Mahmud Muzaffar Shah IV (1841–1857) membuktikan:
  • Perjanjian London dibuat tanpa pengetahuan Bendahara Tun Ali.
  • Sultan Riau Lingga amat murka apabila mengetahui perjanjian tersebut.

3. Selat Melaka Dikuasai British

• British menguasai perdagangan Selat Melaka melalui tiga pelabuhan strategik: Pulau Pinang, Melaka dan Singapura.
• Pengunduran Belanda dari Tanah Melayu membuka jalan kepada peluasan kuasa British ke negeri-negeri Melayu.

Hubungan Sebab dan Akibat

• Persaingan British–Belanda → Perjanjian London 1824.
• Pertukaran Melaka–Bangkahulu → pemisahan lingkungan pengaruh.
• Pemisahan wilayah → perpecahan Kesultanan Johor Riau.
• Pemilikan tiga pelabuhan → British menguasai Selat Melaka dan berpeluang meluaskan kuasa.

Iktibar

• Kedaulatan negara mesti dipertahankan daripada campur tangan dan pembahagian wilayah oleh kuasa asing.
• Pemerintah tempatan perlu dilibatkan dalam keputusan yang menyentuh wilayah dan kedaulatan.
• Kepentingan strategik negara tidak boleh dikorbankan demi kepentingan pihak luar.