4.1 - Pemerintahan Kesultanan Melayu di Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu dan Johor

Asas Pemerintahan Kesultanan Melayu

Sistem kesultanan menjadi tonggak pemerintahan dan asas terpenting dalam sistem kerajaan yang membawa kemakmuran sebelum kedatangan British.
Sultan ialah puncak kuasa dan kedaulatan; kedudukannya diperkuat oleh dukungan pembesar.
Sistem pentadbiran tersusun diwarisi turun-temurun.
Kebijaksanaan pemerintah tempatan membolehkan perkembangan ekonomi, sosial dan politik berlaku di setiap negeri.

1842: Perlis menjadi wilayah yang terpisah daripada Kedah.
1843: Maharaja Siam mengiktiraf Syed Hussin Jamalullail di Bangkok sebagai Raja Perlis pertama.
Baginda dianugerahi gelaran Phya Songkhram Rama Wichit Willis Asmara Phya Pelit, disingkatkan sebagai Phya Pelit.
Pada tahun yang sama, istiadat pengisytiharan diadakan di Istana Arau untuk memaklumkan rakyat seluruh Perlis.

Raja Syed Hussin Jamalullail membentuk pasukan pentadbiran berwibawa daripada pembesar tempatan.
Tuan Syed Abdullah ibni Syed Harun Jamalullail dilantik sebagai Raja Muda Perlis.
Dato’ Arau dilantik sebagai Perdana Menteri dengan gelaran Dato’ Belat Paduka Seri Perdana Menteri.
Perlis dibahagikan kepada 22 buah mukim.

Hubungan baik dengan Siam menjadi strategi supaya Perlis tidak diganggu gugat oleh kuasa lain.
Undang-Undang Kesultanan Kedah dijadikan rujukan.
Pelaksanaan undang-undang menitikberatkan kebajikan rakyat.

Bermula sejak abad ketujuh; antara kerajaan terawal di negara ini dan kekal hingga hari ini.
Islam bertapak sejak abad ke-12, lalu memulakan sistem pemerintahan Islam berpusat di Kota Bukit Meriam.
Pemerintah pertama bergelar sultan ialah Sultan Mudzaffar Shah.

Sultan dan pembesar mengetuai pemerintahan serta disokong oleh undang-undang yang kemas dan teratur.
Wilayah diletakkan di bawah pengawasan pembesar daerah.
Setiap daerah dibahagikan kepada mukim yang dikendalikan oleh penghulu.
Pada abad ke-19, Kedah mempunyai 128 buah mukim.

Hubungan dengan Siam menjadi strategi mempertahankan Kedah daripada ancaman Burma.
Hubungan dua hala meliputi urusan diplomatik, pentadbiran dan kewangan.

1650: Kanun undang-undang Kedah pertama ditulis; memberikan hak kepada raja dan golongan pemerintah.
Lima bab undang-undang Kedah:
1. Undang-undang 1060H (1650).
2. Tembera Dato’ Seri Paduka Tuan 1075H (1667).
3. Hukum Kanun Dato’ Kota Setar, Adat Bunga Emas.
4. Adat Kebesaran, Pada Masa Tabal, Orang Besar.
5. Adat Meminang dan Undang-undang 1199H (1704).

Peringkat	Peranan
Negeri	Melaksanakan perintah sultan; mentadbir dan mengutip cukai di kawasan tertentu.
Jajahan atau daerah	Menjaga keamanan; mempertahankan kedaulatan negeri; menyerahkan sebahagian hasil cukai kepada kerajaan; menyediakan tenaga kerja.
Kampung — Penggawa atau Penghulu	Memungut cukai; membekalkan tenaga tentera; mengekalkan taat setia masyarakat; menjadi perantara antara pembesar dengan rakyat.

Wujud sebelum abad ke-17.
1776–1794: Long Yunus menyatukan kerajaan Kelantan dan menaiki takhta dengan gelaran Yang Dipertuan.
1812: Pertelingkahan Kelantan–Terengganu dan pengaruh Siam mencetuskan perubahan politik.
Sultan Muhammad I membuat persetiaan dengan Siam sebagai strategi mengelakkan ancaman Terengganu.
Maharaja Siam mengurniakan gelaran Phya Pipit Pakdi kepada Sultan Muhammad I; Siam kemudian meluaskan pengaruhnya di Kelantan hingga 1909.

Sultan dibantu oleh pembesar melalui Sistem Jemaah Menteri yang dibentuk oleh Sultan Muhammad II (1839–1886).
Pada 1904, Kelantan dibahagikan kepada tiga jajahan: Selatan Batu Mekebang, Pasir Puteh dan Pasir Mas.
Peringkat terbawah ditadbir oleh Tok Kweng dengan bantuan imam.
Tok Kweng atau Penggawa mentadbir jajahan atau kweng, menjadi orang tengah antara penduduk kampung dengan pembesar, pemerintah atau pihak istana, serta menyampaikan keinginan dan hasrat penduduk kampung kepada pihak berkuasa.

Sultan Muhammad I menjalinkan hubungan dengan Siam.
Kelantan turut berhubung dengan Terengganu, Kedah, Patani dan negeri-negeri Melayu lain.
Pelaksanaan undang-undang syarak semasa pemerintahan Sultan Muhammad II membolehkan Kelantan aman dan makmur sebagai pusat perdagangan.

Sebelas jajahan: Kota Bharu, Pasir Mas, Tumpat, Pasir Puteh, Bachok, Kuala Krai, Machang, Tanah Merah, Jeli, Gua Musang dan Jajahan Kecil Lojing.

Diasaskan oleh Sultan Zainal Abidin I, yang menaiki takhta pada 1708 dan memerintah hingga 1733.
Sistem pemerintahan membawa kemajuan serta memelihara kedaulatan kerajaan.
Terengganu ialah negeri paling akhir menerima Penasihat British.

Sultan dibantu pembesar sebagai penasihat serta dalam pentadbiran wilayah dan daerah.
Sistem penghulu diperkemas ketika pemerintahan Sultan Omar (1839–1876).
Pemerintahan Sultan Zainal Abidin III dibantu Tengku Musa, Tuan Hitam dan Che Abdul Rahim.
Pembesar bergelar Dato’ Mata-Mata menyambut pelawat dan orang kenamaan Terengganu.
Sistem Jemaah Mesyuarat Kerajaan memutuskan hukuman atau perisytiharan negeri; anggotanya dikenali sebagai Ahli Mesyuarat.

Sejak pemerintahan Sultan Zainal Abidin I, sistem perundangan dan kehakiman berasaskan prinsip keadilan Islam dilaksanakan.
Sultan Zainal Abidin III melantik Tengku Musa sebagai Ketua Jabatan Mahkamah.
1911: Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu digubal dan diamalkan.
Hakim dipilih dengan teliti daripada individu berkebolehan dan berpengetahuan luas dalam agama Islam.

Selepas jurai keturunan Sultan Melaka berakhir pada 1699, Kesultanan Johor diperintah oleh keturunan Bendahara.
Konflik politik membolehkan keturunan Temenggung Daeng Ibrahim menjadi pemerintah Johor.
Anakanda baginda, Daeng Abu Bakar, menjadi Sultan Johor pada 1885.

Johor mengalami zaman pemodenan ketika pemerintahan Maharaja Abu Bakar.
Baginda mengasaskan sistem pentadbiran moden yang cekap dan berkesan melalui:
- Majlis Jemaah Diraja Johor;
- Jemaah Menteri;
- jabatan kerajaan;
- jawatan Menteri Besar dan Setiausaha Kerajaan.
Pembesar seperti Dato’ Seri Amar Diraja dan Dato’ Bentara Dalam membantu pemerintahan sultan.

Maharaja Abu Bakar menjalinkan hubungan dengan Terengganu, Perak, Pahang dan Selangor.
Lawatan baginda ke Eropah dan Jepun menjalinkan hubungan dengan negara luar; kesannya, kuasa-kuasa tersebut mengiktiraf kedudukan Johor.
1895: Kesultanan Johor memasyhurkan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor sebagai aturan pemerintahan.

Gandingan raja dengan pembesar, pentadbiran tersusun dan sistem undang-undang yang teratur memacu kemakmuran negeri.
Kestabilan politik mewujudkan keamanan; pentadbiran yang sistematik menyumbang kepada kemajuan negara.