5.1 - Latar Belakang Pemerintahan Tempatan di Sarawak dan Sabah

Gambaran Umum

• Sebelum kedatangan kuasa luar, masyarakat tempatan di Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan yang berkesan.
• Sistem tersebut:
  • mewujudkan kestabilan, keharmonian dan kemakmuran;
  • menjadi panduan perkembangan ekonomi, sosial dan politik;
  • berasaskan adat, kewibawaan pemimpin dan pengaruh kesultanan.
• Kerajaan Melayu awal di Sarawak termasuk Sawaku, Kalaka, Samadong dan Melano.
• Bentuk pemerintahan utama:
  • sistem kesukuan — Sarawak dan Sabah;
  • sistem pentadbiran tempatan — pengaruh Kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu;
  • sistem Kedatuan — Sarawak;
  • sistem Ketua Bebas — Sabah.

Sistem Kesukuan

Ciri Umum

• Dilaksanakan oleh masyarakat tempatan di Sarawak dan Sabah.
• Berasaskan pegangan dan kepatuhan kepada adat masyarakat.
• Pemimpin menjadi orang tengah, menyelesaikan pertelingkahan dan mengekalkan keharmonian.
• Setiap suku mempunyai ketua rumah atau ketua masyarakat; gelarannya berbeza mengikut dialek.

Sistem Kesukuan di Sarawak

Masyarakat	Pemimpin dan ciri
Iban	Tuai Rumah; mempunyai autoriti dalam rumah panjang.
Bidayuh	Tua Kapung; sumber autoriti masyarakat.
Kenyah	Peran Lepo.
Kayan	Kelunan Maren.
Melanau	Menteri.

• Turut diamalkan oleh masyarakat Kelabit.
• Pemimpin dipilih bukan semata-mata berdasarkan keturunan, tetapi lebih berdasarkan kebolehan peribadi.
• Tugas utama pemimpin:
  • menyelesaikan masalah dan pertelingkahan;
  • memastikan adat dipatuhi;
  • mengekalkan keharmonian masyarakat.

Sistem Kesukuan di Sabah

• Diamalkan oleh masyarakat Kadazandusun, Murut dan Bajau.
• Pegangan adat menjadi alat kawalan sosiopolitik yang berkesan.
• Struktur dan peranan:
  • Orang Tua (Ketua Kampung) — pemimpin utama; menyelesaikan pertikaian dan mengekalkan keamanan serta kesejahteraan;
  • Majlis Kampung — membantu Orang Tua mengurus adat dan kehidupan harian;
  • Tukang-tukang Adat — memastikan setiap upacara adat dilakukan dengan betul untuk mengelakkan bencana;
  • matto’a — pemimpin Bajau di pantai timur Sabah; melindungi adat dan kepentingan anak buah.

Sistem Pentadbiran Tempatan

• Pengaruh Kesultanan Brunei ketara di Sarawak dan Sabah.
• Kesultanan Sulu berpengaruh di pantai timur Sabah.
• Pentadbiran dilaksanakan oleh pembesar tempatan sebagai wakil sultan atau pemilik wilayah.

Pentadbiran di Sarawak

• Dipengaruhi oleh sistem pentadbiran Kesultanan Brunei.
• Kuasa Kesultanan Brunei berasaskan sistem penguasaan tanah.
• Tiga bentuk penguasaan sungai:
  • Sungai Kerajaan;
  • Sungai Tulin;
  • Sungai Kuripan.
• Kawasan Sungai Sarawak ditadbir bagi pihak Sultan Brunei oleh:
  • Datu Patinggi;
  • Datu Bandar;
  • Datu Temenggung.
• Kawasan pedalaman ditadbir oleh Orang Kaya (O.K.):
  • O.K. Beti — Padeh;
  • O.K. Antau — Rimbas;
  • O.K. Jugah — Lundu;
  • O.K. Gasing — Skrang.

Sistem Kedatuan di Sarawak

• Sistem pemerintahan tradisi masyarakat Melayu yang berpusat di sekitar Sungai Sarawak.
• Merupakan kesinambungan kerajaan awal di Sarawak.
• Kerajaan Sawaku di sekitar Sungai Sarawak ditadbir oleh Datu Merpati Jepang.
• Keturunan Datu Merpati Jepang menguasai pentadbiran secara turun-temurun dengan gelaran:
  • Datu Patinggi;
  • Datu Bendahara atau Datu Bandar;
  • Datu Temenggung.
• Semasa pengaruh Kesultanan Brunei:
  • pembesar Kedatuan menjadi wakil Sultan Brunei;
  • mereka mentadbir tanpa campur tangan Kesultanan Brunei;
  • mereka bertanggungjawab mentadbir dan membangunkan Sarawak.

Pentadbiran di Sabah

Pengaruh Kesultanan Brunei

• Menguasai kawasan pantai barat Sabah.
• Kuasa berasaskan sistem penguasaan tanah.
• Pentadbiran dijalankan oleh pembesar tempatan yang menjadi wakil sultan atau oleh pengiran yang memiliki wilayah.

Pengaruh Kesultanan Sulu

• Menguasai kawasan pantai timur Sabah.
• Sultan Sulu memiliki semua tanah di bawah pengaruhnya.
• Pemerintahan diwakilkan kepada golongan Datu.
• Kuasa Datu bergantung pada:
  • bilangan hamba atau pengikut;
  • kemampuan menghantar ufti secara tetap kepada sultan.
• Pentadbiran golongan Datu dikenali sebagai sistem Datu.

Sistem Ketua Bebas di Sabah

• Muncul pada abad ke-17 dan abad ke-18 di kawasan yang kuasa Sultan Brunei atau Sultan Sulu lemah atau tidak berkesan.
• Kuasa bergantung pada kemampuan individu memerintah wilayahnya.
• Ketua Bebas:
  • muncul kerana keberanian dan keperwiraan mencabar kewibawaan sultan;
  • lazimnya tergolong atau mempunyai pertalian keluarga dengan Sultan Brunei atau Sultan Sulu;
  • mempunyai undang-undang sendiri;
  • tidak mengiktiraf kuasa lain;
  • mentadbir dan bertanggungjawab terhadap kawasan masing-masing.
• Tokoh utama:
  • Syarif Osman — berkuasa di Marudu antara 1830 hingga 1840;
  • Datu Kerunding — berkuasa di Tungku pada akhir abad ke-19.

Kepentingan Pemerintahan Tempatan

• Masyarakat tempatan di Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan yang berkesan sebelum kedatangan kuasa luar.
• Sistem pemerintahan tersebut membawa kestabilan serta menyumbang kepada keharmonian dan kemakmuran.
• Sistem tersebut menjadi panduan dalam perkembangan ekonomi, sosial dan politik masyarakat tempatan.