5.3 - Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah

Latar Belakang

• Sebelum kedatangan Barat, Sabah berada di bawah pengaruh:
  • Kesultanan Brunei;
  • Kesultanan Sulu;
  • Ketua-ketua Bebas.
• Kedudukan strategik dan potensi ekonomi menarik pemodal asing.
• Sabah akhirnya dikuasai melalui pajakan, pembelian dan perjanjian sebelum dimiliki oleh Syarikat Borneo Utara British (SBUB).

Kemakmuran Sabah Menarik Pemodal Asing

Kedudukan Strategik

• Terletak di tengah laluan perdagangan antara China dengan Singapura.
• Berhampiran laluan Pulau Palawan, iaitu laluan maritim kapal dagang ke China dan Jepun.
• Penting dalam perdagangan dari Kepulauan Sulu hingga New Guinea dan Australia.
• Pelabuhan semula jadi di pantai barat dan timur:
  • dalam dan terlindung;
  • kapal selamat daripada tiupan angin monsun;
  • Teluk Gaya ialah antara pelabuhan utama.

Kekayaan Ekonomi

• Hasil Sabah telah lama dipasarkan di peringkat antarabangsa:
  • sarang burung;
  • sagu;
  • rotan;
  • getah perca;
  • gamat;
  • sirip ikan yu.
• Hasil tersebut diperdagangkan oleh masyarakat tempatan dengan pedagang asing.
• Sarang burung mendapat permintaan tinggi di China; pedagang Barat membawanya ke China untuk mendapatkan barangan China.
• Kawasan dataran dan lembah sesuai untuk tanaman indigo dan kapas, lalu membuka peluang pertanian komersial.

Sabah Sebelum Penguasaan SBUB

Pulau Balambangan

• 1763: Alexander Dalrymple membuat perjanjian dengan Kesultanan Sulu.
• Beliau mengibarkan bendera British, menandakan Pulau Balambangan menjadi milik British.
• Penempatan British menghadapi pelbagai masalah, termasuk serangan lanun.
• British meninggalkan pulau itu pada November 1805.

Pulau Labuan

• James Brooke berunding dengan Sultan Brunei untuk meluaskan pengaruh British.
• 18 Disember 1846: Sultan Brunei menyerahkan Labuan kepada British melalui perjanjian.
• British bertanggungjawab:
  • menumpaskan lanun;
  • melindungi perdagangan.
• James Brooke dilantik sebagai Gabenor pertama Labuan.

Pertapakan Syarikat Borneo Utara British

Tahun / peringkat	Perkembangan
1865	Konsul Amerika, Charles Lee Moses, menyewa Sabah daripada Sultan Brunei selama 10 tahun.
Pemindahan hak	Moses menjual haknya kepada J.W. Torrey dan T.B. Harris; mereka menjadikan Kimanis pusat kegiatan perdagangan.
Pemindahan hak	Torrey kemudian menjual haknya kepada Baron Gustavus von Overbeck.
Kerjasama pemodal	Overbeck bekerjasama dengan Alfred Dent dan Edward Dent untuk memajukan Sabah.
1878	Alfred dan Edward Dent memajak pantai timur Sabah daripada Sultan Sulu.
Julai 1881	Alfred Dent dan adiknya menubuhkan British North Borneo Provisional Association Ltd.
1 November 1881	Persatuan tersebut mendapat Piagam Diraja daripada kerajaan British.
1888	Borneo Utara menjadi negeri naungan British; SBUB memerintah Borneo Utara hingga 1942.

Piagam Diraja dan Peluasan Kuasa SBUB

Kepentingan Piagam Diraja

• Menjadikan SBUB sebuah syarikat berpiagam.
• Memberi SBUB kuasa memiliki Sabah.
• Mengiktiraf SBUB sebagai wakil kerajaan British.
• Menandakan peluasan kuasa British ke atas Sabah secara tidak langsung.
• Memberi SBUB kuasa mentadbir Sabah.

Syarat Penerimaan Piagam Diraja

• SBUB mesti menerima Penasihat British.
• SBUB mesti memelihara adat resam, agama dan undang-undang penduduk tempatan.
• Sabah mesti diperintah secara adil dan saksama.
• Pegawai Tadbir mesti dilantik daripada pegawai yang diakui British.
• Sabah tidak boleh diserahkan kepada pihak lain tanpa kebenaran British.

Matlamat SBUB

• Membangunkan ekonomi melalui eksploitasi sumber Sabah.
• Melindungi dan mempertahankan hak masyarakat tempatan.
• Pelaksanaan pentadbiran pada hakikatnya dipacu usaha syarikat untuk memperoleh keuntungan.

Pemimpin dan Struktur Awal

• Sir Rutherford Alcock — Presiden pertama SBUB.
• Alfred Dent — Pengarah Urusan.
• William Hood Treacher — Gabenor pertama di Sabah, 1881–1887.
• Kuasa sebenar syarikat berada dalam tangan pemodal di London.
• Di Sabah, sistem birokrasi yang diketuai Gabenor dibentuk untuk melaksanakan pentadbiran dan menjayakan kegiatan ekonomi syarikat.

Rumusan Sebab dan Akibat

• Kedudukan strategik dan potensi ekonomi Sabah menarik kemasukan pemodal asing, termasuk SBUB.
• Setelah bertapak dan memperoleh Piagam Diraja daripada kerajaan British, SBUB meluaskan kuasanya di Sabah.
• Peluasan kuasa SBUB menyebabkan kekayaan Sabah dikuasai oleh pihak asing.

Iktibar

• Kestabilan negara penting agar usaha inovasi dan kreativiti untuk memajukan ekonomi negara tidak dimanipulasi dan dieksploitasi oleh kuasa asing.