5.4 - Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah

Matlamat Perubahan Pentadbiran

Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah mahu:
- mengaut keuntungan melalui eksploitasi sumber;
- mengukuhkan kuasa politik;
- mentadbir wilayah dengan lebih berkesan.
Lima bentuk pemantapan pentadbiran Barat:
- pembahagian wilayah;
- pengekalan golongan elit tempatan;
- pentadbiran berhierarki;
- pentadbiran berasaskan kaum;
- perundangan.

Raja Brooke membahagikan Sarawak kepada tiga bahagian pada peringkat awal.
Charles Brooke menambah dua bahagian pada 1885 dan 1890, menjadikan semuanya lima bahagian.
Setiap bahagian dibahagikan kepada daerah dan kampung.
Tujuan: memudahkan pentadbiran wilayah Sarawak yang luas.
Sempadan bahagian menjadi asas pemilikan dan kekuasaan Dinasti Brooke, berbeza daripada sistem sebelumnya yang menekankan hak percukaian.
Kawasan dalam setiap bahagian:
- Bahagian Pertama — Sungai Sarawak dan Sadong;
- Bahagian Kedua — Batang Lupar, Saribas, Kalaka dan Simanggang;
- Bahagian Ketiga — Sungai Rajang, Oya, Mukah, Bintulu dan Matu;
- Bahagian Keempat — Sungai Baram;
- Bahagian Kelima — Limbang, Trusan dan Lawas.

SBUB membahagikan Sabah kepada residensi.
Pada peringkat awal:
- Residensi Pantai Timur — pusat di Sandakan;
- Residensi Pantai Barat — pusat di Jesselton.
Pada 1922, Sabah mempunyai lima residensi:
- Kudat;
- Pantai Barat;
- Pedalaman;
- Pantai Timur;
- Tawau.
Lima residensi tersebut merangkumi 17 daerah.
Hierarki wilayah:
- residensi diketuai Residen;
- daerah diketuai Pegawai Daerah;
- Pegawai Daerah dibantu Penolong Pegawai Daerah.
Residen, Pegawai Daerah dan Penolong Pegawai Daerah lazimnya berbangsa Inggeris atau Eropah.

Dinasti Brooke mendakwa pentadbirannya berasaskan dasar amanah:
- Sarawak milik penduduk peribumi;
- Raja Brooke memerintah bagi pihak dan untuk kepentingan mereka.
SBUB pula terikat dengan syarat Piagam Diraja untuk menghormati dan mempertahankan masyarakat peribumi.
Pengekalan elit tempatan juga mengatasi kekurangan pegawai Eropah.

Pembesar tempatan diserap ke dalam pentadbiran:
- Datu Patinggi;
- Datu Bandar;
- Datu Temenggung.
Jawatan baharu:
- Datu Imam;
- Datu Hakim.
Pada zaman Charles Vyner Brooke, gelaran baharu diwujudkan:
- Datu Menteri;
- Datu Pahlawan;
- Datu Bentara;
- Datu Amar.
Perubahan kedudukan pembesar:
- tidak lagi dibenarkan mengutip cukai;
- dibayar gaji;
- membantu pentadbiran.
Undang-undang tempatan dan adat dikekalkan selagi tidak bercanggah dengan sistem Barat.

SBUB membahagikan ketua peribumi kepada:
- ketua yang diakui — diserap dalam pentadbiran dan dibayar gaji;
- ketua yang tidak diakui — tidak dibayar gaji.
Institusi peribumi utama:
- Ketua Anak Negeri;
- Ketua Kampung atau Orang Tua;
- Mahkamah Anak Negeri.
Ketua bergaji bertugas:
- memelihara keamanan dan peraturan;
- mengutip cukai kepala;
- mentadbir keadilan.
Ketua Anak Negeri, juga digelar Orang Kaya-Kaya (O.K.K.):
- membantu Pegawai Daerah mentadbir daerah;
- menjadi hakim Mahkamah Anak Negeri;
- menjaga keamanan;
- memungut cukai;
- mengurus pentadbiran pengadilan sebagai pembantu majistret.

Raja Brooke — ketua pentadbiran.
Dibantu oleh:
- Majlis Tertinggi;
- Majlis Negeri.
Residen — mengetuai lima bahagian: Kuching, Simanggang, Sibu, Marudi dan Lawas.
Pegawai Daerah — mengetuai daerah.
Penghulu — mengetuai satu atau lebih kampung.

Pemegang Saham — berada pada peringkat tertinggi organisasi syarikat.
Lembaga Pengarah di London — mengawal syarikat.
Gabenor — mengetuai pentadbiran Sabah dan bertanggungjawab kepada Lembaga Pengarah.
Majlis Penasihat, ditubuhkan pada 1883 — menasihati Gabenor tentang hal ehwal pentadbiran.
Setiausaha Kerajaan — menyelaras pentadbiran kerajaan.
Ketua Jabatan — mengetuai jabatan.
Residen — mengetuai residensi.
Pegawai Daerah — mengetuai daerah.
Ketua Anak Negeri — membantu pentadbiran daerah dan pengadilan tempatan.
Ketua Kampung atau Orang Tua — mengetuai kampung.

Masyarakat dikelompokkan kepada tiga kategori: Melayu, Iban dan Cina.
Fungsi mengikut kaum:
- Melayu — pentadbiran;
- Cina — ekonomi;
- Iban — keselamatan dan ketenteraan.
Charles Brooke mewujudkan jawatan Temenggung sebagai jawatan tertinggi masyarakat Iban.
Bagi masyarakat Cina, diwujudkan jawatan:
- Kapitan;
- Kangcu.

Dinasti Brooke mewujudkan sistem mahkamah.
Raja menjadi hakim dan dibantu Ketua Majistret.
Undang-Undang Lapan Perkara diperkenalkan pada Januari 1842.
Mahkamah utama:
- Mahkamah Residen — Residen bertindak sebagai majistret;
- Mahkamah Adat — mengadili kesalahan masyarakat tempatan berdasarkan adat;
- Mahkamah Cina — diwujudkan di Kuching pada 1911 untuk mengurus hal ehwal dan kes masyarakat Cina.

SBUB menggunakan undang-undang Barat dan undang-undang tempatan.
Dua mahkamah utama:
- Mahkamah Majistret — mengendalikan undang-undang Barat; Pegawai Daerah menjadi majistret;
- Mahkamah Anak Negeri — mengendalikan hukum adat; diketuai Ketua Anak Negeri.

Sarawak	Sabah
Dinasti Brooke; ketua ialah Raja Brooke.	SBUB; ketua di Sabah ialah Gabenor yang bertanggungjawab kepada Lembaga Pengarah di London.
Wilayah dibahagi kepada bahagian, daerah dan kampung.	Wilayah dibahagi kepada residensi dan daerah.
Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri membantu Raja.	Majlis Penasihat membantu Gabenor.
Pembesar Datu dikekalkan dan dibayar gaji.	Ketua Anak Negeri, Ketua Kampung dan Mahkamah Anak Negeri dikekalkan.
Pentadbiran berasaskan Melayu, Iban dan Cina melalui dasar pecah dan perintah.	Pentadbiran peringkat tempatan melibatkan ketua etnik dan pemimpin peribumi.
Mahkamah Residen, Mahkamah Adat dan Mahkamah Cina.	Mahkamah Majistret dan Mahkamah Anak Negeri.

Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan tempatan yang mantap sebelum kedatangan kuasa Barat.
Kedudukan strategik dan kekayaan Sarawak serta Sabah menarik perhatian pemodal luar.
Peluasan kuasa Barat mengubah sistem pemerintahan tempatan.