5.2 - Peluasan Kuasa Dinasti Brooke di Sarawak

Faktor Tarikan dan Peluang

• Peluasan kuasa Barat di Sarawak dilakukan oleh pihak persendirian, iaitu James Brooke.
• Kekayaan sagu, antimoni dan emas menarik minatnya.
• James Brooke mengeksploitasi:
  • perpecahan politik di Sarawak;
  • pertelingkahan pembesar tempatan dengan wakil Brunei;
  • alasan membanteras kegiatan pelanunan;
  • sokongan angkatan tentera laut British.

Sarawak Ketika Kehadiran James Brooke

• Sungai Sarawak ialah kawasan ekonomi penting.
• Pada 1820-an, masyarakat Melayu bertumpu di Lidah Tanah sekitar Sungai Sarawak.
• Lidah Tanah menjadi pusat perdagangan dan pentadbiran kerana strategik untuk mengawal perdagangan sungai serta kawasan pedalaman.

Tokoh dan Percaturan Politik

Tokoh	Peranan
Sultan Omar Ali Saifuddin II	Sultan Brunei yang mentadbir Sarawak pada 1827; mahu mengawal perdagangan Sarawak dan menghantar Pengiran Indera Mahkota ke Kuching.
Pengiran Indera Mahkota	Mendirikan pusat pentadbiran di Kuching; cukai tinggi dan kerahan tenaga yang dikenakannya mencetuskan perbalahan dengan pembesar tempatan.
Datu Patinggi Ali	Pembesar tempatan; memimpin penentangan pada 1836 terhadap tindakan wakil Sultan Brunei yang menjejaskan kehidupan masyarakat.
Pengiran Raja Muda Hashim	Bapa saudara Sultan Brunei; dihantar menyelesaikan masalah, tetapi gagal memujuk Datu Patinggi Ali dan pembesar Melayu lalu meminta bantuan James Brooke.
James Brooke	Mengembara antara Sarawak dengan Singapura menggunakan kapal Royalist; menerima pelawaan Pengiran Raja Muda Hashim dengan syarat Sarawak diserahkan kepadanya.

• Datu Patinggi Ali akhirnya bersetuju berunding dengan James Brooke dan menamatkan penentangan terhadap Brunei.

Strategi Mendapatkan Kuasa Pemerintahan

Rundingan

• Digunakan ketika James Brooke diminta menyelesaikan pertelingkahan di Sarawak.
• Pengiran Raja Muda Hashim menawarkan Sarawak sebanyak dua kali sebelum James Brooke menerimanya.

Ugutan

• Ugutan pertama:
  • Pengiran Raja Muda Hashim berdolak-dalik untuk menyerahkan Sarawak;
  • James Brooke bersedia menyerang kedudukannya di Kuching;
  • Pengiran Raja Muda Hashim akhirnya bersetuju menyerahkan pemerintahan Sarawak.
• Ugutan kedua:
  • dilakukan secara tidak langsung terhadap Sultan Omar Ali Saifuddin II;
  • James Brooke hadir ke Brunei bersama angkatan tentera laut British;
  • Sultan Brunei terpaksa mengesahkan penyerahan Sarawak.

Perjanjian

Perjanjian 1841: James Brooke dengan Pengiran Raja Muda Hashim

• James Brooke memerintah Sarawak dan menguasai hasilnya.
• James Brooke wajib menghormati serta memelihara undang-undang dan adat Melayu.

Perjanjian 1842: James Brooke dengan Sultan Omar Ali Saifuddin II

• Sultan Brunei menyerahkan Sarawak dari Tanjung Datu hingga Sungai Samarahan.
• Semua hasil pendapatan wilayah diserahkan kepada James Brooke.
• James Brooke membayar ufti tahunan 2,500 Dolar Sepanyol kepada Sultan Brunei.
• James Brooke tidak boleh campur tangan dalam adat dan agama penduduk tempatan.
• Sarawak tidak boleh dipindah milik tanpa kebenaran Sultan Brunei.
• Sultan Brunei mengiktiraf James Brooke sebagai Raja Putih Sarawak.

Ketenteraan

• James Brooke mendapat sokongan angkatan tentera laut British.
• Kapal perang HMS Dido digunakan untuk memerangi ancaman lanun yang dikatakan mengganggu perdagangan dan ketenteraman.
• Kekuatan tentera membuka jalan kepada penguasaan wilayah Sarawak lain yang masih berada di bawah Kesultanan Brunei.

Pengukuhan Kuasa James Brooke

Kekuatan Tentera

• Bantuan tentera laut British mengukuhkan kedudukannya.
• HMS Dido menghancurkan kubu kuat orang Iban di Sungai Saribas dan Sungai Skrang.

Menentang Kebangkitan Orang Tempatan

• Kebangkitan masyarakat tempatan dilabel sebagai kegiatan lanun.
• Label tersebut digunakan untuk:
  • mengesahkan tindakan ketenteraan;
  • meluaskan kuasa ke kawasan orang Iban;
  • memperoleh sokongan British.

Memperoleh Sokongan Masyarakat Tempatan

• James Brooke memperoleh sokongan sebahagian masyarakat Melayu dan Iban.

Mengeksploitasi Pertelingkahan Tempatan

• Di Mukah, James Brooke menyokong Pengiran Matusin yang berkonflik dengan Pengiran Ersat.
• Pengiran Ersat dan anaknya, Pengiran Nipa, lebih dihormati penduduk.
• Sokongan kepada Pengiran Matusin memecahkan kekuatan masyarakat tempatan di Mukah.

Menyingkirkan Tokoh Penentang

• Sharif Masahor, yang dituduh terlibat dalam pakatan menyingkirkan Brooke, dibuang ke Singapura.
• Datu Patinggi Abang Abdul Ghafur bin Abang Qahar dibuang ke Melaka.

Memperkukuh Pertahanan

• Benteng dan kubu bermeriam dibina di lokasi strategik.
• Kubu di Sungai Skrang dibina selepas Perang Beting Maru tamat pada 1849 untuk mengawasi pergerakan orang Iban Skrang.
• Kubu tersebut dinamakan Fort James pada 1849.
• Renjer Sarawak ditubuhkan pada 1862 untuk menjaga keamanan dan pertahanan.

Sokongan Kewangan

• James Brooke mendapat bantuan pemodal Eropah, terutama Baroness Angela Burdett-Counts.

Kronologi Peluasan Wilayah Dinasti Brooke

Tahun	Peluasan dan kaedah
1841	James Brooke memperoleh Kuching, kemudian kawasan Tanjung Datu hingga Sungai Samarahan. Sejak 1840-an, beliau menguasai Batang Lupar dan Sungai Saribas.
1853	Penentangan orang Iban di Saribas dan Batang Lupar ditumpaskan dengan alasan menghapuskan lanun. James Brooke memperoleh Sadong, Batang Lupar, Saribas dan Kalaka; separuh hasil wilayah diberikan kepada Sultan Abdul Mumin.
1861	Sultan Abdul Mumin menyerahkan Sungai Rajang, termasuk Oya, Mukah, Tatau dan Bintulu, dengan bayaran 4,500 Dolar Sepanyol setahun kerana Brooke membantu menghapuskan kebangkitan tempatan.
1883	Orang Kayan di Sungai Baram menentang Kesultanan Brunei. Charles Brooke memperoleh Baram dan seluruh lembangan Sungai Baram dengan ufti 4,200 Dolar Sepanyol setahun.
1885	Charles Brooke memperoleh Sungai Trusan dengan bayaran 4,500 Dolar Sepanyol kepada Temenggung; langkah ini menyelesaikan isu pembunuhan beberapa peniaga Sarawak oleh orang Murut.
1890	Charles Brooke memperoleh Limbang setelah penduduknya bersetuju menyertai Sarawak; 6,000 Dolar Sepanyol dibayar kepada Sultan Brunei.
1905	Pada 12 Januari, kerajaan Sarawak memperoleh hak terhadap Lawas yang sebelumnya dimiliki oleh SBUB. Sempadan Sarawak yang terbentuk kekal hingga kini.

Dinasti Brooke

• James Brooke — Raja Putih pertama, 1842–1868.
• Charles Brooke — Raja Putih kedua, 1868–1917.
• Charles Vyner Brooke — Raja Putih ketiga, 1917–1946.

Rumusan Sebab dan Akibat

• Kekayaan Sarawak, perpecahan politik dan alasan kegiatan pelanunan membuka peluang kepada James Brooke.
• Rundingan, ugutan, perjanjian dan ketenteraan membolehkan James Brooke mendapatkan kuasa pemerintahan.
• Kelicikan dan kemampuan James Brooke menggunakan pelbagai strategi membolehkannya mendapatkan Sarawak daripada Sultan Brunei.
• Perpecahan dan konflik masyarakat tempatan memudahkan usaha James Brooke.

Iktibar

• Sifat bersatu padu dan berwaspada dapat menghalang orang asing daripada mengambil alih kuasa dan menguasai negara.